Ενδοοικογενειακή βία σε περιόδους εγκλεισμού

Καλλιόπη Σκαφά  Κοινωνική, Λειτουργός  1ο ΚΕΣΥ Β΄ΘΕΣ/ΝΙΚΗΣ

Ζαφειρούλα Καπουσίδου, Λειτουργός  1ο ΚΕΣΥ Β΄ΘΕΣ/ΝΙΚΗΣ

Σοβαρούς φόβους για την ανάπτυξη των κρουσμάτων ενδοοικογενειακής βίας εγείρει η πρωτόγνωρη κατάσταση που ζούμε: Αυτό καταδεικνύουν τόσο παλαιότερες διεθνείς επιστημονικές μελέτες για περιπτώσεις επιδημιών, φυσικών καταστροφών κ.ά. όσο και τα πρώτα εμπειρικά δεδομένα από τις χώρες που έχουν πληγεί από την πανδημία (Γαλλία, Κίνα, Κύπρος, Ιταλία).

Στην παρούσα συνθήκη χιλιάδες γυναίκες στη χώρα μας, βρίσκονται εγκλωβισμένες στο σπίτι, για μεγάλο χρονικό διάστημα, με τον κακοποιητή τους- σύζυγο, σύντροφο ή συγγενή.

Η καραντίνα και η «κοινωνική αποστασιοποίηση» αποτελούν για τους δράστες πρόσφορο έδαφος για την άσκηση ακόμα μεγαλύτερου (κοινωνικού) ελέγχου πάνω στα θύματά τους, κλείνοντας κάθε διέξοδο διαφυγής. Η απομόνωση από το υποστηρικτικό περιβάλλον των επιζωσών, η αποκοπή από την εργασία, η οικονομική ανασφάλεια είναι βέβαιο, ότι θα αποτελέσουν επιπλέον παράγοντες αποθάρρυνσης σε κάθε προσπάθεια απομάκρυνσης. Το στρες, ο φόβος για την βιολογική και οικονομική επιβίωση, θα ακούσουμε πάλι – από κάποια ΜΜΕ- ότι ευθύνονται για περισσότερη, εντονότερη και επικινδυνότερη βία, επιχειρηματολογία που θα βρει ευήκοα ώτα σε τμήμα της κοινωνίας, έτοιμο να δείξει «κατανόηση» για τους δράστες, βρίσκοντας άλλοθι για την αδράνειά του.

Στην Ελλάδα, οι κλήσεις στη γραμμή SOS 15900 παρουσιάζουν αύξηση, σύμφωνα με τα πρόσφατα στοιχεία που έδωσε στη δημοσιότητα η Γενική Γραμματεία Οικογενειακής Πολιτικής και Ισότητας των Φύλων: Τον Μάρτιο οι συνολικές κλήσεις αυξήθηκαν κατά 16,5%, σε σύγκριση με τον Φεβρουάριο.

Σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να μας εφησυχάσει η φαινομενικά μικρή άνοδος των περιστατικών ενδοοικογενειακής βίας, στον πρώτο μήνα της πανδημίας, με δεδομένο ότι οι γυναίκες είναι δύσκολο να ζητήσουν βοήθεια και να καλέσουν τη Γραμμή SOS 15900 όταν είναι 24/7 μαζί με τον κακοποιητή τους, όταν έχουν δυσκολίες πρόσβασης λόγω γλώσσας, όταν δεν μπορούν να θέσουν σε λειτουργία κανένα σχέδιο διαφυγής (Social Police Gr – Κέντρο Διοτίμα, 8-4-20).

Τι σημαίνει όμως ενδοοικογενειακή βία;

Σύμφωνα με τον ορισμό της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας, η ενδοοικογενειακή βία αναφέρεται σε κάθε μορφή βίας που ασκείται μεταξύ ανθρώπων οι οποίοι έχουν, ή είχαν, μια στενή συντροφική σχέση και οδήγησε, ή έχει πιθανότητες να οδηγήσει, σε σωματική, ψυχολογική ή σεξουαλική κακοποίηση. Η ενδοοικογενειακή βία περιλαμβάνει πράξεις όπως εξαναγκασμό, εκφοβισμό, απειλή ή περιορισμό της ελευθερίας της συμπεριφοράς, που ασκούνται αυθαίρετα και αυταρχικά μεταξύ συντρόφων/ συζύγων, στον ιδιωτικό ή δημόσιο χώρο (Krug, Dahlberg, Mercy, Zwi, B.A. & Lozano, 2002). Επομένως, η ενδοοικογενειακή βία χαρακτηρίζεται από λεκτικές ή συμπεριφορικές πράξεις βίας που προκαλούν πόνο και οδύνη και έχουν αρνητική επίδραση στη σωματική και ψυχολογική υγεία. Η ενδοοικογενειακή βία αποτελεί απειλή για τα ανθρώπινα δικαιώματα (ΚΕΘΙ- Ενδοοικογενειακή βία κατά των γυναικών).

Αναλυτικότερα, η ψυχολογική κακοποίηση μπορεί να είναι λεκτική ή μη λεκτική. Είναι δυνατό να ξεκινά από τη χρήση απρεπούς φρασεολογίας(υβρεολογία) και να καταλήξει σε συστηματική καταδίωξη της/του συντρόφου. Η σωματική κακοποίηση αναφέρεται σε ένα σύνολο συμπεριφορών(από τον έχοντα την πρόθεση) που επιφέρουν σωματικό πόνο ή προξενούν και τραυματισμό. Η σεξουαλική κακοποίηση συνίσταται στον εξαναγκασμό- με χρήση σωματικής βίας ή άλλου τρόπου- της συμμετοχής του ατόμου σε οποιαδήποτε σεξουαλική πράξη χωρίς τη θέλησή του, η οποία μπορεί και να αποβλέπει στον τραυματισμό του συντρόφου κατά τη σεξουαλική επαφή. Τέλος, πρέπει να αναφερθεί ότι σε πολλές περιπτώσεις υπάρχει συνδυασμός αυτών.

Το φαινόμενο της ενδοοικογενειακής βίας είναι καταγεγραμμένο σε παγκόσμιο επίπεδο. Αρχικά, θα μπορούσε να αναφερθεί πως μέσα στο πατριαρχικό κράτος, η οικογένεια είναι μια μικρογραφία της μεγάλης οικογένειας του κράτους, και λειτουργεί με τον ίδιο εξουσιαστικό τρόπο. Ανώτατος άρχοντας της πατριαρχικής οικογένειας είναι ο άνδρας και τα μέλη που απαρτίζουν την οικογένεια του αποτελούν ιδιοκτησία του.

Έτσι λοιπόν, μέσα σε μια πατριαρχική οικογένεια δεν επικρατεί ισότητα και επικοινωνία μεταξύ των μελών. Η γυναίκα και τα παιδιά είναι υποχρεωμένοι να υφίστανται την αυθαίρετη επιβολή του συζύγου και πατέρα, έτσι όπως ορίζουν οι νόμοι του κράτους. Το γεγονός της αποδοχής της αυθαιρεσίας και βίας μέσα στην οικογένεια από τον πατριάρχη βασίζεται στην ίδια δομή και οργάνωση της οικογένειας και της κοινωνίας (Σύνδεσμος πρόληψης και αντιμετώπισης της βίας μέσα στην οικογένεια, 1997).

Η κακοποίηση και ο ξυλοδαρμός, ιδιαίτερα της συζύγου και των παιδιών μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον, για διορθωτικούς σκοπούς προβλέπεται από τη νομοθεσία πολλών πατριαρχικών κρατών ακόμα και μέχρι σήμερα, στον 21ο αιώνα. Και όταν οι νόμοι άρχισαν να την απαγορεύουν, η κακοποίηση συνεχίζεται από συνήθεια (Σύνδεσμος πρόληψης και αντιμετώπισης της βίας μέσα στην οικογένεια, 1997).

Επίσης, μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ΄70, οι ειδικοί ψυχικής υγείας αντιμετώπιζαν την κακοποίηση ως ένα σύμπτωμα ψυχοπαθολογίας του θύτη και κατ΄ επέκταση τον θύτη ως άτομο που χρίζει θεραπείας. Το παγκόσμιο φεμινιστικό κίνημα ανέτρεψε σε μεγάλο βαθμό αυτή τη θεώρηση. Σήμερα είναι πλέον αποδεκτό ότι η κακοποίηση μιας γυναίκας από το σύντροφό της δεν είναι σύμπτωμα ψυχοπαθολογίας ενός ατόμου, αλλά μιας κοινωνίας που νοσεί (Γκιμπράν, Χ., 1974).

Εσφαλμένες απόψεις για την κακοποίηση των γυναικών:

Είναι ψυχικά άρρωστος…

Αδυνατεί να ελέγξει το θυμό του…

Θα υπάρχει λόγος(που να ενοχοποιεί αυτόν που κακοποιείται)…

Αν ήθελε, θα έφευγε…

Ευθύνεται το ποτό…

Συνέβη μόνο μια φορά, δε θα ξανασυμβεί…

Η ενδοοικογενειακή βία είναι σπάνιο φαινόμενο…

Πρόκειται για οικογενειακή υπόθεση, δεν έχουμε το δικαίωμα να παρέμβουμε…

Ένα άτομο κακοποιείται μόνο όταν κακοποιείται σωματικά…

Ένα άτομο που κακοποιείται διακρίνεται από άλλα ατομικά χαρακτηριστικά συγκριτικά με τα δικά μου (πχ. η καταγωγή του)…

Συνέπειες της κακοποίησης στη συντροφική σχέση

Η βία με όποια μορφή κι αν αυτή εμφανίζεται έχει σοβαρές συνέπειες τόσο στη σωματική όσο και στην ψυχική υγεία των γυναικών. Αναλυτικότερα, οι κακοποιημένες γυναίκες εμφανίζουν έντονα στοιχεία διαταραχών της προσωπικότητάς τους. Χαρακτηρίζονται από μειωμένη αυτοεκτίμηση και αυτοπεποίθηση, αίσθημα μοναξιάς και εγκατάλειψης, υπέρμετρη εξάρτηση, φοβία (Benard και Schlaffer , 1990).

Σύμφωνα με τη Hirigoyen (2000), οι γυναίκες αυτές αναπτύσσουν τις ακόλουθες αντιδράσεις ως αποτέλεσμα της μακροχρόνιας κακοποίησης που υφίστανται: Παραίτηση, σύγχυση, αμφιβολία, εκδήλωση φόβου και άγχους, τάσεις απομόνωσης, συγκινησιακό σοκ, πλήρης υποταγή ή αγώνας για διαφυγή.

Όσον αφορά τη συναισθηματική τους κατάσταση χαρακτηρίζεται από ένταση και σύγχυση. Διακατέχονται από έντονα αντιφατικά συναισθήματα όπως είναι η εναλλαγή αγάπης και μίσους, τάσεις φυγής και διάθεση παραμονής ή αίσθηση ασφάλειας και πανικού. Αναμφίβολα, αυτό τις καθιστά αβέβαιες για το τί πραγματικά νιώθουν.

Σύμφωνα με την Τριανταφυλλίδου (Κοινωνική Εργασία, 1986), τα συναισθήματα που προκαλούνται στις κακοποιημένες γυναίκες ανάλογα με τη συχνότητα των επεισοδίων κακοποίησης είναι τα εξής:

  1. Παραίτηση
  2. Σύγχυση
  3. Αμφιβολία
  4. Εκδήλωση φόβου Εκδήλωση άγχους
  5. Τάσεις απομόνωσης
  6. Συγκινησιακό σοκ
  7. Πλήρης υποταγή ή αγώνας για διαφυγή

Επιπρόσθετα:

  • Φόβος: Αισθάνονται διαρκώς φόβο μη ξέροντας πότε θα επακολουθήσει ένα νέο επεισόδιο έκρηξης των δραστών. Οι απειλές των συζύγων τους για αύξηση των βιαιοτήτων εντείνει το συναίσθημα του φόβου για την υγεία και τη ζωή τους. Παράλληλα, έχουν έντονο φόβο μήπως οι δράστες στρέψουν τη βία στα παιδιά.
  • Ανασφάλεια: το βίαιο περιβάλλον μέσα στο οποίο ζουν, δεν εξασφαλίζει στις ίδιες και στα παιδιά τους ηρεμία, ασφάλεια, προστασία. Έτσι, ατενίζουν το μέλλον με ανησυχία και ανασφάλεια τόσο στη σκέψη της φυγής όσο και της παραμονής.
  • Ενοχή: επιρρίπτουν την ευθύνη για τη βίαιη συμπεριφορά των συζύγων τους στον εαυτό τους και διαρκώς προσπαθούν να βελτιώσουν την προσωπική τους στάση. Ωστόσο, νιώθουν αποτυχημένες στο ρόλο τους ως σύζυγοι και μητέρες, γεγονός που τους δημιουργεί αίσθημα ενοχής.
  • Ντροπή: θεωρούν ότι αυτές οι καταστάσεις δεν συμβαίνουν σε όλους παρά μόνο σε αυτές. Το γεγονός αυτό συντελεί στην υποτίμηση της εικόνας, που έχουν για τον εαυτό τους με συνέπεια την κοινωνική απομόνωση τους.
  • Θυμός-Μίσος: συχνά κυριεύονται από αίσθημα θυμού και μίσους προς τους δράστες, τα οποία όμως εναλλάσσονται από απόπειρες δικαιολόγησης της βίαιης συμπεριφοράς τους.

Οι γυναίκες-θύματα, είναι συνήθως άτομα εξαρτημένα, με χαμηλή αυτοεκτίμηση και συντηρητικό προσανατολισμό. Έχουν εσωτερικεύσει τα στερεότυπα των ρόλων των φύλων, αποδέχονται τον άνδρα ως «την κεφαλή της οικογένειας» και συχνά αισθάνονται ένοχες για τη συμπεριφορά του άνδρα τους, την οποία πολλές φορές «δικαιολογούν». Οι γυναίκες θύματα κακοποίησης υποφέρουν συχνά από μόνιμο στρες, ή έχουν κατάθλιψη. Πολλές φορές καταφεύγουν στο αλκοόλ ή σε άλλες ουσίες και σε ψυχοφάρμακα. Συνήθως δεν κατανοούν εύκολα ότι είναι θύματα και ότι έχουν δικαιώματα και δυνατότητες να βγουν από αυτή την κατάσταση. Συχνά μπορούμε να υποθέσουμε ότι μια γυναίκα είναι θύμα βίας από εξωτερικές σωματικές ενδείξεις ή από συγκεκριμένη συμπεριφορά (Παπακωνσταντής, 2008).

Η ένταση της συναισθηματικής κατάστασης τους επιδρά αρνητικά στη σωματική και ψυχική τους υγεία. Συγκεκριμένα, συχνά εμφανίζουν συμπτώματα μελαγχολίας, αϋπνία, επιθετική συμπεριφορά προς τα παιδιά ή συγκινησιακά ξεσπάσματα. Η υγεία τους καταπονείται με τον καιρό κι έτσι η αυτοεκτίμηση τους μειώνεται ( Τριανταφυλλίδου, Κοινωνική Εργασία, 1986).

Σε γενικές γραμμές, η κακοποίηση επιφέρει τεράστια αλλοίωση στον ψυχισμό των γυναικών. Οι κακοποιημένες γυναίκες, λόγω των ανεπτυγμένων ψυχικών διαταραχών, που εμφανίζουν ως αποτέλεσμα της βίας, ενδέχεται να χαρακτηριστούν ψυχικά άρρωστες. Επίσης, προσπαθώντας να ξεφύγουν από μια βίαιη σχέση ενδέχεται να οδηγηθούν σε απόπειρες αυτοκτονίας (Benard & Schlaffer,1990 και Hirigoyen, 2000).

Ένα παιδί που κακοποιείται:

  • Είναι σύνηθες να φέρει ουλές, μελανιές ή εγκαύματα, τα οποία δεν έχουν τόσο συνηθισμένα σχήματα αλλά δείχνουν το αντικείμενο με το οποίο προκλήθηκαν π.χ. κάψιμο με τσιγάρο. Συχνά φαίνονται μελανιές σε σχήμα δακτύλων στο πρόσωπο ή σημάδια που δείχνουν τη βίαιη λήψη τροφής σε παιδιά βρεφικής ή προσχολικής ηλικίας.
  • Παρουσιάζει καθυστερημένη σωματική , ψυχοσυναισθηματική και νοητική ανάπτυξη. Ο ψυχοκοινωνικός νανισμός αναφέρεται σε εκείνα τα παιδιά που παρουσιάζουν καθυστέρηση οφειλούμενη όχι μόνο σε οργανικά αίτια αλλά σε κοινωνικοψυχοπνευματική καταπίεση που εμποδίζει την ανάπτυξη της προσωπικότητας των παιδιών (Παπαϊωάννου, 2000:117)
  • Αποφεύγει να δείχνει τα σημεία του σώματός του όπου υπάρχουν τα σημάδια, δεν επιθυμεί να επιστρέψει στο σπίτι του και φοβάται όταν του αναφέρουν ότι θα ειδοποιήσουν τους γονείς του(Πρεκατέ, 2008:27).
  • Αναπτύσσει διαταραχή διαγωγής, άγχος, κατάθλιψη, αυτοκαταστροφική συμπεριφορά και συχνά απόπειρες αυτοκτονίας. Επίσης, παρατηρούνται σοβαρές διαταραχές της συμπεριφοράς, εναντιωματική συμπεριφορά, απόσυρση, μειωμένη ικανότητα για ευχαρίστηση. Το κύριο χαρακτηριστικό της προσωπικότητας του παιδιού είναι η χαμηλή αυτοεκτίμηση(Γιωτάκος, 2011:45).
  • Έχει την εικόνα ενός φοβισμένου και συναισθηματικά στερημένου παιδιού. Είναι επιφυλακτικό και δε δείχνει εμπιστοσύνη απέναντι στους άλλους και δη στο σωματικό άγγιγμα(κυρίως σε απότομες κινήσεις), διότι προφανώς δεν είχε την εμπειρία μιας σχέσης εμπιστοσύνης στο οικογενειακό πλαίσιο. Μπορεί να αντιδρά τρομαγμένα σε έντονους θορύβους ή κάποιες στιγμές να παγώνει το βλέμμα του. Άλλα χαρακτηριστικά του είναι η θλίψη, η στενοχώρια ή η απάθεια.
  • Συνήθως διαμορφώνει μια ψευδοώριμη προσωπικότητα και εικόνα του με έντονη υποκείμενη καταθλιπτική συμπτωματολογία και με σημαντικά αυξημένη την ευθύνη για τη φροντίδα του γονέα του αντίστοιχα, καθώς επίσης και έντονες διαταραχές συμπεριφοράς ή μανιακές εκδηλώσεις και εκδραματίσεις ως αποτέλεσμα της αποφυγής της ματαίωσης και της μειωμένης ικανότητάς του να διαχειριστούν τον ανθρώπινο πόνο.
  • Εκδηλώνει ψυχοκινητική ανησυχία του ή και υπερκινητικότητα, διαταραχές της συμπεριφοράς, αντιδραστική ή επιθετική συμπεριφορά προς το πρόσωπο των συνομήλικων ή των μεγαλυτέρων, με καταστροφική συμπεριφορά απέναντι στα παιχνίδια ή άλλα αντικείμενα, αυτοεπιθετική συμπεριφορά, η οποία μπορεί να κλιμακώνεται(Γιωτάκος, 2011:53).
  • Υιοθετεί λεκτική ή σωματική επιθετική συμπεριφορά προς τον επιτιθέμενο. Αυτή η αντιστροφή της επιθετικότητας, όσο η κακοποίηση συνεχίζεται, αυξάνεται το ενδεχόμενο για το παιδί, μακροπρόθεσμα, να υιοθετήσει προκλητικές και επιθετικές στάσεις στις μελλοντικές του διαπροσωπικές σχέσεις.
  • Τείνει να αναπαράγει κακοποιητικές συμπεριφορές απέναντι σε ζώα.
  • Μπορεί να εκδηλώσει φοβίες, κρίσεις πανικού, μετατραυματική αγχώδη διαταραχή, εφιάλτες, πτώση στη σχολική του επίδοση, συνεχή υπερδιέγερση και επαγρύπνηση, παραβατική συμπεριφορά, διάσπαση προσοχής και ελλειμματική συγκέντρωση, τραυλισμό και διαταραχές στη διατροφή(Πρεκατέ, 2008:28)

Οι επιπτώσεις της σωματικής κακοποίησης στην ψυχική υγεία και την ανάπτυξη του παιδιού είναι αδιαμφισβήτητα σοβαρές, ποικίλλουν και σαφώς διαφέρουν ανάλογα με την ιδιοσυγκρασία του.

Μίλησε…

Γραμμές SOS

  • Στο 197 (24ωρη γραμμή Εθνικού Κέντρου Κοινωνικής Αλληλεγγύης)
    • Στον Συνήγορο του Πολίτη – Συνήγορο του Παιδιού, τηλ.: 213 1306744, 213 1306710, 213 1306703 (γραμματεία)
    • Στην 24ωρη Εθνική Γραμμή Παιδικής Προστασίας 1107 του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικής Αλληλεγγύης
    • Στη γραμμή 11525 της Ένωσης «Μαζί για το Παιδί», Δευτέρα έως Παρασκευή 9:00-21:00
    • Στην 24ωρη Εθνική Τηλεφωνική Γραμμή για τα Παιδιά 1056 του Συλλόγου «Χαμόγελο του Παιδιού»
    • Στη Γραμμή SOS 15900, υπηρεσία εθνικής εμβέλειας, που δίνει τη δυνατότητα στις γυναίκες θύματα βίας ή σε τρίτα πρόσωπα να επικοινωνήσουν άμεσα με έναν φορέα αντιμετώπισης της έμφυλης βίας. Υπάρχει δυνατότητα και ηλεκτρονικής επικοινωνίας στο email sos15900@isotita.gr
    • Στη γραμμή 10306, που ξεκίνησε το Υπουργείο Υγείας και οργανώνεται υπό τις επιστημονικές κατευθύνσεις και την εποπτεία της Α’ Ψυχιατρικής Κλινικής της Ιατρικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών».
    • Στις εισαγγελικές αρχές, ή στο τοπικό αστυνομικό τμήμα.